Producenci, państwa czy algorytmy: kto zdominuje przemysł tekstylny w 2040 roku?

We współpracy z międzynarodową organizacją Forum for the Future, 11 listopada H&M Foundation opublikowała raport prognostyczny opisujący cztery możliwe scenariusze dla przemysłu tekstylnego w 2040 roku. Dokument o profilu B2B ma zaoferować kadrze zarządzającej z sektora tekstylnego „praktyczne narzędzie do testowania strategii biznesowych w obliczu różnych wariantów przyszłości”. Ma im to pomóc w „podejmowaniu bardziej świadomych decyzji na drodze do sprawiedliwej transformacji i realizacji celów klimatycznych, takich jak osiągnięcie zerowej emisji netto”.

Licząca niespełna 50 stron publikacja zatytułowana „Textile Futures 2040” rozwija scenariusze oparte na obserwowalnych już dziś trendach i sygnałach rynkowych. Autorzy raportu zaznaczają, że żaden z wariantów osadzonych w 2040 roku nie jest „wyłącznie pozytywny ani negatywny”, a przedstawione wizje nie „stanowią prognoz mających na celu precyzyjne opisanie przyszłego kształtu branży tekstylnej”. Wartość dokumentu tkwi raczej w kompleksowym podejściu, które pozwala interesariuszom wyobrazić sobie potencjalne kierunki rozwoju tego sektora.

W oficjalnym oświadczeniu Anna Gedda, dyrektor generalna H&M Foundation, wyjaśnia: „Nikt nie wie, jak będzie wyglądał przemysł tekstylny w 2040 roku, jednak decyzje podejmowane dzisiaj pomogą go ukształtować. Wsparliśmy inicjatywę »Textile Futures 2040«, aby pomóc podmiotom z branży zweryfikować dotychczasowe założenia i dokonywać bardziej świadomych wyborów na drodze do zerowej emisji netto”.

Metodologia oparta na archetypach

Badanie przeprowadzono w 2026 roku. Opiera się ono na siedmiu wywiadach eksperckich, siedmiu grupach fokusowych obejmujących Europę, obie Ameryki i Azję oraz trzech warsztatach testowych. W pracach wzięło udział ponad 60 interesariuszy, w tym globalne i lokalne marki, producenci, związki zawodowe oraz obrońcy praw pracowniczych. Swoim doświadczeniem podzielili się również futurolodzy, projektanci, przedstawiciele fundacji, środowiska akademickiego oraz studenci.

Każdy scenariusz łączy w sobie kilka parametrów: cel systemu gospodarczego, geografię produkcji, stopień automatyzacji, wzorce konsumpcji, podejście do cyrkularności, nadzór, relacje z naturą oraz ewolucję kulturową. Każdą z wizji przyszłości oceniono następnie pod kątem czterech kryteriów: tempa dekarbonizacji, poziomu adaptacji do zmian klimatu, podziału władzy oraz sprawiedliwości społecznej.

Badanie ma jednak pewne ograniczenia, ponieważ skupiono się w nim głównie na centrach produkcyjnych w Azji Południowej, Wschodniej i Południowo-Wschodniej oraz na europejskich markach i producentach. Co więcej, autorzy otwarcie przyznają, że nie byli w stanie „uwzględnić perspektywy grup najbardziej zmarginalizowanych i wrażliwych”.

„New Age Corporate Empire”: producenci przejmują inicjatywę

W pierwszym scenariuszu wielkie korporacje zarządzają gospodarkami o skali porównywalnej do Indii, Brazylii czy Niemiec. Handel pozostaje zglobalizowany. W sektorze tekstylnym producenci dominują w łańcuchu wartości dzięki kontroli nad surowcami, technologiami i siłą roboczą. Przejmują mniejsze fabryki oraz start-upy, prowadząc sprzedaż bezpośrednio do konsumentów (D2C) za pośrednictwem zintegrowanych platform. Detaliści zachowują swoje wpływy w Europie i Ameryce Północnej, choć pełnią głównie funkcję kuratorów oferty.

BezWodne barwienie, recykling włókien oraz produkcja na żądanie stają się standardem. Zużycie wody spada, rośnie natomiast zapotrzebowanie na energię. Dla większości konsumentów fizyczna odzież staje się czysto użytkowa i trwała. Ekspresja stylistyczna przenosi się do świata wirtualnego i jest widoczna przez inteligentne okulary lub soczewki wyposażone w sztuczną inteligencję. Raport ilustruje tę koncepcję za pomocą fikcyjnego produktu – tuniki Adrishya kurta. Jest to wykonana z włókien z recyklingu odzież, która reguluje temperaturę ciała i służy jako baza pod wirtualne kreacje sprzedawane w modelu subskrypcyjnym. Dekarbonizacja postępuje tylko wtedy, gdy sprzyja rentowności. Automatyzacja pogorszyła sytuację pracowników fabryk, a jedynie mniejszość odpowiedzialnych firm utrzymuje stabilne zatrudnienie i ochronę socjalną.

„Power Shift”: rynek zwraca się ku Azji

Drugi scenariusz umieszcza Chiny, Indie, Wietnam i Indonezję w centrum światowej gospodarki. Rządy traktują modę zarówno jako motor wzrostu gospodarczego, jak i narzędzie „soft power”. Producenci tworzą własne marki, a niektóre zachodnie brandy zostają przejęte i repozycjonowane pod kątem gustów azjatyckich konsumentów. Rynek ulega fragmentacji na mnóstwo mniejszych szyldów skierowanych do konkretnych subkultur, a trendy są kreowane w większym stopniu przez influencerów niż przez same marki. Odzież zachodnich firm jest wówczas postrzegana jako przestarzała i gorszej jakości.

Zautomatyzowana szybka moda (fast fashion) wciąż istnieje, ale to rzemiosło znacznie zyskuje na wartości. Związki zawodowe rosną w siłę, a praca w sektorze staje się dobrze opłacana. Państwa intensywnie finansują dekarbonizację, co jednak odbywa się kosztem większego uzależnienia producentów od władz. W narracji towarzyszącej temu scenariuszowi dyrektor wietnamskiej fabryki musi wybierać między karą finansową a pożyczką transformacyjną, która wiąże się z narzuceniem obecności obserwatora z ministerstwa w zarządzie firmy. Z kolei środowisko naturalne zostaje poświęcone na rzecz budowy tam, koncesji wydobywczych i centrów danych.

„Global Storms, Local Shields”: fragmentacja łańcuchów dostaw

W trzecim scenariuszu globalne łańcuchy dostaw nie wytrzymują presji klimatycznej oraz protekcjonizmu. Dominują dwa trendy: relokacja produkcji na dużą skalę z powrotem do krajów macierzystych (reshoring) oraz inwestycje w drobną wytwórczość rzemieślniczą. Koszty związane z nearshoringiem sprawiają, że model fast fashion staje się nieopłacalny i niedostępny cenowo. Rosnące ceny paliw kopalnych ograniczają wykorzystanie włókien syntetycznych pochodzenia petrochemicznego na rzecz lokalnych zasobów, takich jak pulpa drzewna, bambus czy recykling tekstyliów (textile-to-textile).

Oczekiwana automatyzacja nie nastąpiła z powodu braku dostępnej energii i surowców. Gospodarka o obiegu zamkniętym staje się głównym motorem wzrostu i generuje liczne miejsca pracy w obszarze odzysku materiałów, choć nie wszystkie z nich gwarantują odpowiednie bezpieczeństwo czy wysokie zarobki. Zawody związane z naprawą i upcyklingiem cieszą się jednak ogromnym zainteresowaniem, szczególnie wśród młodego pokolenia. Marki opierają swoje modele biznesowe na drugim obiegu, programach odbioru używanej odzieży oraz usługach krawieckich i naprawczych. Jako jeden z widocznych już dziś sygnałów tych zmian raport wskazuje wprowadzony we Francji bonus naprawczy na odzież i obuwie.

„New Noosphere”: decydują algorytmy

Czwarty scenariusz powierza zarządzanie gospodarką agentom AI, którzy należą do korporacji, ale są programowani przez państwa. Producenci nadal istnieją jako podmioty prawne, jednak decyzje strategiczne znajdują się poza ich kontrolą. Wolumeny produkcji, dobór materiałów, a nawet specyfikacje produktów są ustalane przez algorytmy w oparciu o granice wytrzymałości planety. Fabryki działają niemal całkowicie bez udziału ludzi, zasilane czystą energią elektryczną, która stała się praktycznie darmowa. Koszty pracy przestają zatem uzasadniać offshoring, a zakłady produkcyjne powstają blisko źródeł surowców i rynków zbytu. Dla gospodarek opartych dotychczas na szwalniach i montażu odzieży oznacza to ogromne wstrząsy.

Włókna pierwotne są racjonowane, a podstawowym źródłem surowców staje się recykling typu włókno-włókno (fibre-to-fibre), uzupełniany biomateriałami takimi jak grzybnia (mycelium) czy włókna celulozowe. Kolekcje obejmują znacznie mniejszą liczbę modeli, a sezonowość traci na znaczeniu. Bezwarunkowy dochód podstawowy rekompensuje zanik pracy w przemyśle, jednak związki zawodowe tracą swoje wpływy, a decyzje podejmowane przez algorytmy pozostają nieprzejrzyste.

Wspólne wnioski

Porównanie czterech scenariuszy pozwala wyciągnąć kilka wspólnych wniosków:

• W trzech z czterech wariantów przyszłości pozycja marek słabnie na rzecz producentów, państw lub algorytmów.
• Cyrkularność jest obecna w każdym scenariuszu, choć przybiera bardzo różne formy: od recyklingu przemysłowego, przez lokalne naprawy, aż po regenerację.
• Model fast fashion przetrwa wyłącznie w scenariuszu „Power Shift”.
• Żadna z przedstawionych ścieżek rozwoju nie gwarantuje jednocześnie szybkiej dekarbonizacji oraz sprawiedliwej transformacji z perspektywy pracowników.

Ten artykuł powstał częściowo przy wsparciu narzędzia sztucznej inteligencji, a następnie został zweryfikowany pod kątem faktów, uzupełniony i zredagowany przez dziennikarza FashionUnited.